Zadanie 1
Na podstawie następujących danych ustal wpływ poszczególnych czynników na odchylenie kosztów zużycia materiałów.

                                |  Rok poprzedzający  |  Rok bieżący  |
----------------------------------------------------------------------
A - Produkcja            |             50 szt          |       60 szt      |
B - Zużycie materiału |                               |                      |
     na 1 szt.               |              5 kg          |        4 kg        |
C - Cena materiału     |                              |                      |
     za 1 kg                 |              6 zł           |        8 zł         |

Rozwiązanie:

1. Koszty zużycia materiałów:
- w roku poprzednim:
50 szt x 5 kg/szt x 6 zł/kg = 1500 zł
- w roku bieżącym:
60 szt x 4 kg/szt x 8 zł/kg = 1920 zł

2. Odchylenie bezwzględne:
1920 zł - 1500 zł = + 420 zł

3. Obliczanie wpływu poszczególnych czynników na badane zjawisko:
A = (60 - 50) x 5 x 6 = + 300 zł
B = 60 x (4-5) x 6 = - 360 zł
C = 60 x 4 x (8-6) = + 480 zł
Suma: 300 - 360 + 480 = 420 zł

Interpretacja:
A: Zmiana wielkości produkcji z 50 szt w roku ubiegłym, na 60 szt w roku bieżącym spowodowała wzrost kosztów zużycia materiałów o 300 zł.
B: Zmiana wielkości jednostkowego zużycia materiałów z 12 kg/szt w roku ubiegłym, na 10 kg/szt w roku bieżącym spowodowała zmniejszenie kosztów zużycia materiałów o 360 zł.
C: Zmiana wielkości cen materiałów z 6 zł/kg w roku ubiegłym, na 8 zł/kg w roku bieżącym spowodowała zwiększenie kosztów zużycia materiałów o 480 zł.

Metoda porównań polega na porównywaniu danych ocenianych z bazą porównawczą i jest stosowana w analizie w bardzo szerokim zakresie. Wynika to głównie z faktu, że każda wielkość charakteryzująca poziom badanego zjawiska gospodarczego nabiera właściwego wyrazu dopiero wtedy, gdy wielkość tę porównuje się z danymi przyjętymi za podstawę do jej oceny.
Kiedy na przykład cena za jednostkę produktu sprzedanego w okresie badanym wynosiła 128 zł, to nie można na podstawie tej informacji powiedzieć czy cena jest zaniżona, czy zawyżona, czy jest ceną konkurencyjną, czy nie. Dopiero porównanie tej ceny z ceną przyjętą w biznesplanie lub z cena firm konkurencyjnych w tym samym okresie, bądź też z ceną naszego produktu w okresie poprzednim, pozwoli stwierdzić, czy 128 zł to dużo, czy mało
W stosowaniu metody porównań należy przestrzegać tego, by porównywać tylko elementy jednorodne, doprowadzone uprzednio do porównywalności. Doprowadzenie do porównywalności oznacza wyłączenie z porównania czynników przypadkowych, zakłócających przebieg badanego zjawiska, lub czynników, na które jednostka gospodarcza nie ma wpływu, np. zmiana ceny energii lub taryfy przewozowej PKP, zmiana stopy podatkowej lub cła, wprowadzenie dodatkowych świadczeń na fundusz pracy.

Metodę porównań stosuję się w różnych odmianach, w zależności od podstawy porównań. Najczęściej spotykane odmiany metody porównań polegają na:
- porównywaniu wielkości badanych z wielkościami wynikającymi z norm, z danych ujętych w biznesplanie bądź z innych danych normatywnych lub postulowanych, np. porównywanie faktycznego zatrudnienia w badanym okresie z wielkością przewidywaną w planie lub zużycia jednostkowego materiału z ustalona normą zużycia;
- porównywaniu w czasie: wielkości z okresu badanego porównuje się z wielkościami tego samego typu występującymi w minionych okresach sprawozdawczych;
- porównaniu w przestrzeni: badane zjawisko w jednej jednostce gospodarczej porównuje się z inną jednostką; porównanie może także wystąpić między gałęziami przemysłu albo rejonami, województwami, a nawet między rożnymi krajami.
Porównywanie w przestrzeni może dotyczyć tylko jednostek gospodarczych o podobnym charakterze, zwłaszcza o podobnych kierunkach i warunkach produkcji.

Metoda porównań - zwana metodą odchyleń polega na porównywaniu badanego zjawiska z innymi, oraz na ustaleniu różnic między cechami porównywanych zjawisk. Metoda ta służy do przeprowadzania oceny ogólnej.Rożnica taka (dodatnia lub ujemna) nazywa się odchyleniem.
Możemy porównywać ze wzorcem - plan, norma pracy, normy zużycia
Możemy porównywać w czasie - przebieg danego zjawiska w danym okresie. Porównania mają na celu wykazanie tendencji wzrostu, spadku lub utrzymywania stabilności danego zjawiska. Porównania w czasie mogą być zwykłe lub łańcuchowe.
Możemy porównywać w przestrzeni - polega na badaniu zjawiska na różnych obszarach (np. państwa). porównanie przestrzenne pozwala na ocenę wyników działalności podobnego zjawiska na jednym obszarze na tle innych w tej samej gałęzi.
Możemy porównywać strukturę zjawisk - np. zatrudnienie pracowników umysłowych do ogółu pracowników, robotników do ogółu pracowników.
Możemy porównywać ze zjawiskami współzależnymi - np. wzrost wydajności pracy ze wzrostem średnich płac, wzrost produkcji ze wzrostem kosztów.

Różnica tych wyżej wymienionych to odchylenia. Odchylenia oznaczamy znakami "+" lub "-". Znaki te nie wskazują pozytywne, czy negatywne kształtowanie się zjawiska badanego, ale na kierunek odchyleń. (wzrost kosztów jest pozytywny, kiedy następuje wzrost jakości). Wyróżnia się odchylenia bezwzględne i względne:
Metoda odchyleń bezwzględnych - różnice występujące w tych samych zjawiskach, a wynikające z porównania wielkości badanej z wielkością przyjętą jako podstawę porównań.
Metoda odchyleń względnych - stosuje się przy badaniu różnorodnych zjawisk, które jednak są współzależne i kiedy kształtowanie się jednego zjawiska (tzw. zjawiska podstawowego) wpływa na przebieg kształtowania się zjawiska innego (tzw. zjawiska towarzyszącego) np. dynamika wielkości produkcji wpływa w określony sposób na kształtowanie się kosztów własnych, funduszu płac itp. W tym przypadku zjawiskiem podstawowym jest wielkość produkcji zaś zjawiskami  towarzyszącymi, których przebieg jest w pewnym stopniu równoległy są koszty własne i fundusz płac, albo wielkość zużycia materiałów to zjawisko podstawowe, a zapasy materiałów to zjawisko towarzyszące.
W celu ustalenia wielkości odchylenia względnego oblicza się wskaźnik charakteryzujący stopień zjawiska podstawowego tym obliczonym wskaźnikiem koryguje się wielkość bazową zjawiska towarzyszącego. Określony w ten sposób poziom zjawiska towarzyszącego jest poziomem, jaki ukształtował by się, gdyby zjawisko towarzyszące zmieniło się w takim samym tempie jak zjawisko podstawowe. Różnica między faktycznie osiągnięta wielkością zjawiska towarzyszącego, a jego wielkością skorygowana stanowi odchylenie względne.

Planowana wartość produkcji wynosiła 800 tys. zł, wykonana natomiast 864 tys. zł, planowana suma płac wynosiła 200 tys. zł, wykonana 212 tys. zł. Zjawiskiem podstawowym jest w tym przykładzie wartość produkcji, towarzyszącym - płace.

Rozwiązanie:

1. Ujmuję dane w tabeli:
--------------------- | Planowana wartość | Wykonana wartość |
Wartość produkcji | 800 000 zł              | 864 000 zł             |
Płace                   | 200 000 zł              | 212 000 zł             |

2. Obliczam procent wykonania planu produkcji:
(864 000 zł : 800 000 zł) x 100% = 108%

3. Zakładamy, że płace rosły proporcjonalnie do wzrostu produkcji (obliczając w ten sposób wielkość skorygowana płac):
200 000 zł x 108% = 216 000 zł

4.Odchylenie względne jest różnica między rzeczywistą wielkością płac, a wielkością płac skorygowaną:
212 000 zł - 216 000 zł = - 4 000

Wnioski:
Oznacza to względne obniżenie płac o 4 000 złotych w stosunku do przyjętych założeń.

Zadanie 1
Oblicz odchylenie bezwzględne i względne kosztów materiałów jeżeli produkcja i koszty materiałów przedstawiały się następująco:

                           |   Rok I   |   Rok II  |
Produkcja             |  20 000  |  23 000  |
Koszty materiałów |  16 000  |  18 240  |

Rozwiązanie:
A.Odchylenie bezwzględne:
- produkcji 23 000 - 20 000 = 3 000
- kosztów materiałów 18 240 - 16 000 = 2 240

Odchylenie względne:
- zjawiskiem podstawowym jest produkcja
- zjawiskiem towarzyszącym są koszty materiałów

Procent wykonania planu produkcji:
(23 000 : 20 000) x 100% = 115%
Wielkość skorygowana kosztów materiałów:
16 000 x 115% = 18 400

Odchylenie względne:
18 240 - 18 400 = - 160 (Względna obniżka kosztów)